....... از منابع شیعه.... قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَا عَلِیُّ مَنْ زَارَنِی فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی أَوْ زَارَکَ فِی حَیَاتِکَ أَوْ بَعْدَ مَوْتِکَ أَوْ زَارَ ابْنَیْکَ فِی حَیَاتِهِمَا أَوْ بَعْدَ مَوْتِهِمَا ضَمِنْتُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَنْ أُخَلِّصَهُ مِنْ أَهْوَالِهَا وَ شَدَائِدِهَا حَتَّى أُصَیِّرَهُ مَعِی فِی دَرَجَتِی پیامبر عظیم الشان اسلام مى فرماید: اى على هر کس مرا در حیاتم یا در مماتم زیارت کند یا تو را در حیاتت یا در مماتت زیارت کند یا دو پسرت را در حیات یا مماتشان زیارت کند من ضامنش مى شوم روز قیامت که او را از ترس‏آن روز و سختى هایش نجات دهم‏تا جائى که در درجه من قرار گیرد. الکافی ، 579/4 وسائل‏الشیعة ، 325/14 و328 و 336 بحارالأنوار، 3/4 و 31 بحارالأنوار،123/97 و 139 و142 الاحتجاج،408/2؛ الأمالی‏للصدوق 460؛ التوحید، 117 عیون‏أخبارالرضا(ع) ، 115/1 کامل‏الزیارات، 11 و 13 المقنعة،458 ....

.....از منابع اهل سنت قال النبی :صلى الله علیه وسلم قال من زارنی بعد موتی فکانما زارنی فی حیاتی ومن زار قبری فله الجنة . پیامبر عظیم الشان اسلام مى فرماید: هر کس بعد از مرگم مرا زیارت کند مثل آن است که در حیاتم مرا زیارت کرده باشد و هر کس قبر مرا زیارت کند بهشتی است . فتح العزیز ، 417/7 از عبد الکریم الرافعى المجموع ، 277/8 از محى الدین النووى تلخیص الحبیر، 417/7 از ابن حجر اعانه‏الطالبین ،354/2 از البکرى الدمیاطى نیل الاوطار ، 178/5 از الشوکانى السنن الکبرى، 245/5 ار البیهقى مسند ابى داود، 13 از سلیمان بن داود الطیالسى المصنف267 / 9 از عبد الرزاق الصنعانى الجامع الصغیر، 605/2 از جلال الدین السیوطى کنز العمال ، 135 / 5 از المتقى الهندى تذکره الموضوعات ، 75 از الفتنى فیض القدیر، 182/6 از المناوى کشف الخفاء، 251/2 از العجلونى رفع المناره ، 264 از محمود سعید ارواء الغلیل، 333/ 4 محمد ناصر الالبانى الدر المنثور، 237/1 از جلال الدین السیوطى میزان الاعتدال، 53/1 از الذهبى لسان المیزان، 91/1 از ابن حجر تاریخ جرجان ، 434 از حمزه بن یوسف عیون الاثر، 312/2 از ابن سید الناس دفع الشبه عن الرسول ، 169 از الحصنى الدمشقى سبل الهدى و الرشاد، 376/12 از الصالحى الشامى ....

زیارت و توسل
X
تبلیغات
رایتل

زیارت و توسل
ما پیرو واقعی پیامبر هستیم و به آن افتخار می کنیم

دوست نادیده فرموده اند :

«......اگر شیعه حدیث ضیغف را صحیح میداند،این ادعای شیعه قابل اعتنا نیست.
این مثل ایراد گرفتن مهندسین ایرانی به سفینه فضایی شاتل آمریکا است که غلط طراحی شده!
اگر یک مهندس روسی اعتراض کند باز چیزی ! زیرا خودشان سفینه میسازند
اما مهندس ایرانی که کشورش تا حالا یک ماشین بی مونتاژ نساخته چه حقی دارد از آسمان حرف بزند
شیعه ها تا حالا صحیح و ضعیف احادیث خود را مشخص نکرده اند
حتی یک کتاب از کتب حدیث آنها غربال نشده و صحیح از ضعیف جدا نشده
و اگر افراد نادری از آنها کوشش ناچیزی در چند حدیث کردند، آن کوشش ناچیز را نیز بقیه قبول ندارند و برسمیت نمیشناسند » 

 

دوست نادیده ما ظاهرا در اوهام و خیالات خود سیر می کند و از تاریخ اسلام و اعلام آن اطلاعی ندارند 

کسی که دیگران را نقد می کند بایستی به حداقل مبانی طرف خود آگاه باشد و الا صرف ادعای مضحک خود را رسوا کردن است:   

 

 کتب اربعه شیعه گوهرهای گرانبهایی هستند که از ابتدای تألیف تا کنون مورد توجه علمای شیعه و اقشار مختلف قرار گرفته است و در حقیقت بخش اعظمی از متون دینی و مکتبی تشیع در این چهار کتاب ارزشمند نهفته است . ضرورت شناخت بیش از پیش جامعه نسبت به این چهار مجموعه روایی مهمترین هدف تدوین این مقاله بوده است، ضمن اینکه سعی شده در خصوص روند تدوین این کتابها و احوال مؤلفان آنها توضیحات مختصر و مفیدی ارایه شود تا خوانندگان بتوانند با مطالعه آن شناخت مناسبی درباره محتویات این کتاب ها و چگونگی جمع آوری و تدوین آنها کسب کنند. شایان ذکر است بخش قابل توجهی از مطالب این مقاله از دو کتاب تاریخ عمومی حدیث نوشته دکتر مجید معارف و علم الحدیث نوشته کاظم مدیر شانه چی اقتباش شده و سعی شده است ارتباط منظمی بین این مطالب برقرار شود.  

 

 

  ● مقدمه

تاریخ حدیث شیعه فراز و نشیب های متعددی پشت سر گذاشته و حوادث تلخ و شیرینی به خود دیده است و می توان گفت که این دانش همانند هر دانش دیگر از مراحلی عبور کرده و دوران هایی را به خود اختصاص داده است که در رأس آن می توان از دو دوره متقدمان و متأخران یاد نمود. در تمایز این دوره می توان گفت: دوره متقدمان همان پنج قرن نخست هجری است که در این دوره حدیث شیعه توسط ائمه معصومین علیهم السلام صادر گشت و به وسیله اصحاب و راویان آن حضرات به رشته تحریر کشیده شد ، سپس توسط دانشمندان طبقات بعد دسته بندی و تدوین گشت و در نهایت توسط محدثان سه گانه اول یعنی شیخ کلینی ، شیخ صدوق و شیخ طوسی درکتب اربعه جای گرفت.

ضمن اینکه مقصود از دوره متأخران دوره پیدایش مجامع تکمیلی در حدیث شیعه است. این دوران از ابتدای قرن ششم آغاز شده و تا طبقه معاصران ادامه می یابد که در این عصر نیز محدثان عظیم الشأنی همچون شیخ حر عاملی صاحب کتاب وسائل الشیعه، فیض کاشانی صاحب کتاب وافی و علامه مجلسی صاحب کتاب بحار الانوار ظهور کردند. در مقایسه عصر متقدمان با دوره متأخران می توان گفت که حدیث شیعه به واقع محصول دوره متقدمان بوده و آثار دوره بعد به نوعی طبقه بندی ، تکمیل و تحلیل آثار متقدمان است۱. بر همین اساس در این مقاله چهار کتاب اصلی حدیث شیعه که دردوره متقدمان تألیف شده و شالوده و اساس روایات و احادیث شیعه محسوب می شوند ( که عبارتند از الکافی، من لا یحضره الفقیه، تهذیب الاحکام و استبصار) در نگاهی اجمالی مورد بررسی قرار گرفته اند.

الکافی

ابوجعفر محمد بن اسحاق کلینی رازی مؤلف نخستین کتاب از کتب اربعه شیعه به نام «الکافی» است. زادگاه کلینی، روستای کلین از توابع شهر ری بوده ضمنا اینکه وفات او در سال ۳۲۹ هجری در بغداد اتفاق افتاده است. وی سال های ابتدای زندگی خود را در زادگاه خود سپری کرد و سپس برای کسب معلومات دینی ابتدا به قم و سپس به حوزه های کوفه ، نیشابور و بغداد نیز سفر کرد. ۲

در مورد وجه تسمیه کتاب «کافی» به نظر می رسد این کتاب از سوی مؤلف آن مسمّی به «کافی» نبوده است. اما می توان احتمال داد که عنوان « الکافی» از خطبه وی در شر وع کتاب، آنجا که می نویسد « و قلت انک تحبّ ان یکون عندک کتاب کاف یجمع فیه من جمیع فنون علم الدین...» اقتباس شده است. ۳

کتاب کافی در نزد علماء و محدثان شیعه از جایگاه ویژه ای برخوردار است به طوریکه علامه مجلسی درباره آن فرموده است: کافی ، اضبط اصول و اجمع آنهاست و بهترین و بزرگترین مؤلفات فرقه ناجیه ( شیعه) است. کافی شامل ۱۶۱۹۹ حدیث و مشتمل بر سی کتاب دراصول عقاید و احادیث احکام فقهی و در پایان ، بخشی در خطب ومواعظ به «الروضه» است که بعضی در انتساب این بخش به کلینی تردید دارند. ۴

با مطالعه مقدمه کافی روشن می شود که مرحوم کلینی این کتاب را به تقاضای یکی از دوستان و مریدان خود که احتمالاً محمد بن احمد بن عبدالله بن قضاعه صفوانی یا محمد بن ابراهیم نعمانی بوده، نوشته است. او از شیخ کلینی درخواست می کند که با نوشتن ( کتاب) جامع مذهبی خود گامی در جهت رفع نابسامانی های موجود بردارد. ضمن اینکه گفتنی است از اواخر قرن سوم گامهایی در تدوین حدیث برداشته شد و کتبی تألیف گردید ولی هیچ یک از آن ها، دانشمندان را از مراجعه به اصول اولیه بی نیاز نساخت، اما مرحوم کلینی با تألیف کافی دانشمندان را تا حد زیادی از مراجعه به کتب اولیه بی نیاز ساخت. همچنین می توان گفت یکی از انگیزه های کلینی در تألیف کتاب خود، کثرت روایات و احادیث متعارض در آن دوره بوده است. ۵

کتاب کافی در بین کتب اربعه از حیث احاطه و اشتمال بر فقهیات و عقاید منحصر به فرد است و شیح کلینی موفق شده است با جمع آوری روایات در هر باب، اثری بدیع و کم نظیر بوجود آورد و بسیاری از دانشمندان ، مرحوم کلینی را از حیث ضبط و اتقان مورد ستایش قرارا داده و کتاب وی را بی نظیر و یاکم نظیر توصیف کرده اند. سیره کلینی در زمینه سند روایات، درج آن به صورت کامل می باشد. از این رو روایات و احادیث کتاب جز در مواردی اندک، مزین به سلسله سندی است که واسطه های بین او تا امام معصوم علیه السلام را به طور کامل نشان می دهد.۶

مرحوم کلینی با بیشترین اقامت در قم موفق شد اکثر روایات خود را از مشایخ و منابع موجود در این شهر به دست آورده و در تألیف کتاب از آن بهره برداری نماید، اما بررسی اسناد روایات کتاب نشان می دهد که کلینی روایات خود را مجموعاً از ۳۴ نفر روایت کرده است.۷

از معروفترین شرح ها و حاشیه های این کتاب می توان به "مرآه العقول" علامه مجلسی، شرح اصول کافی تألیف امیر اسماعیل خاتون آبادی، شرح اصول کافی از ملاصدرای شیرازی ، شرح ملا خلیل قزوینی بر اصول کافی به زبان فارسی موسوم به صافی و شرح عربی همین دانشمند بنام شافی و" الرواشح السماویه فی شرح الکافی" تألیف سید محمد باقر محقق داماد اشاره کرد.۸

لازم به ذکر است، در میان عامه مردم مطلبی درباره عرضه این کتاب شریف بر امام زمان ( عج) و تعبیر « الکافی کاف لشیعتنا» از سوی آن حضرت شهرت یافته است که درباره صحت آن تنها بعضی از دانشمندان حدس هایی زده اند.

من لایحضره الفقیه

ابوجعفر محمد بن علی بن موسی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق از محدثان بزرگ شیعه در قرن چهارم هجری مؤلف کتاب ارزشمند «من لایحضره الفقیه» است که به عنوان دومین کتاب از کتب اربعه شیعه محسوب می شود.

شیخ صدوق در حوالی سال ۳۲۰ هجری در خانواده ای که همگی از فضل و دانش بهره داشته اند به دنیا آمده و پدر او علی بن حسین بن موسی خود از علمای بزرگ شیعه و استاد و سرآمد محدثان حوزه قم در عصر خود بود.۹

شیخ صدوق پس از وفات پدر به مجلس درس ابوجعفر محمد بن حسن بن احمدبن الولید که از رجال بزرگ شیعه بوده روی آورد و مدت پانزده سال از محضر آن دانشمند بزرگ بهره گرفت. وی با فراگیری فقه و حدیث در مکتب این استاد برای نخستین بار با معیارهای نقد و بررسی روایات آشنا گشت به طوریکه از برخی کتب شیخ صدوق برمی آید وی به رغم ارادتی که به پدر خود می ورزید در بعضی موارد آراء ابن الولید را به نظرات پدرش ترجیح داده است. به هر حال دقت در زندگی هفتاد و چند ساله شیخ صدوق نشان می دهد که او سراسر حیات پر بار خود را در مسیر تعلیم و تعلم، نگارش و تألیف کتب مختلف از جمله معانی الاخبار، عیون اخبار الرضا، خصال، علل الشرایع، توحید، کمال الدین و..... و همچنین دفاع متعهدانه از مذهب و بالاخره پیشوایی علمی و مرجعیت عامه سپری نمود و سرانجام در سال ۳۸۱ در شهر ری بدرود حیات گفت و در همان جا به خاک سپرده شد. ۱۰

کتاب ارزشمند من لایحضره الفقیه که احادیث فقهی را بر حسب فروع آن دسته بندی کرده است از زمان تألیف تا کنون مورد توجه محققان واقع شده و به عنوان دومین کتاب از کتب اربعه به حساب آمده است.

در خصوص انگیزه تألیف این کتاب شیخ صدوق خود در مقدمه کتابش می نویسد: « چون دست قضای الهی مرا به بلاد غربت کشاند و بنا به تقدیر خدایی به قصبه ایلاق از سرزمین بلخ وارد شدم، در این نقطه شریف الدین ابو عبدالله معروف به نعمه بر من وارد شد و با مجالست خویش، مسرت مرا تداوم بخشید و .... او دراثنای سخنان خود به من خاطر نشان ساخت که محمدبن زکریای رازی کتابی در موضوع طب نوشته و آن را من لایحضره الطبیب نامیده است و به همین ترتیب از من خواست تا به تالیف کتابی در فن فقه،حلال و حرام و شرایع و احکام بپردازم که این کتاب چکیده جامعی از مصنفاتم در این زمینه باشد وآن را «من لا یحضره الفقیه» نامگذاری کنم تا او بتواند به آن مراجعه کند، به مطالب آن اعتماد نماید و تکیه گاه او در فتوا باشد... من در خواست وی را اجابت کردم و این کتاب را برای او با حذف سند نوشتم.

ضمناً من در تألیف این کتاب تنها به ذکر روایاتی پرداختم که به آن فتوا داده و به صحت آنها حکم می کنم و علاوه بر آن معتقدم که این روایات بین من و خدای من حجت است.

روایات این کتاب برگرفته شده از کتب مشهوری است که مرجع و تکیه گاه دانشمندان است.۱۱

آنچنانکه از مقدمه ذکر شده بر می آید شیخ صدوق کتاب خود را به عنوان یک خودآموز فقهی که بتواند پاسخگوی مسایل شرعی مردم باشد نوشته است تا یک کتاب درسی برای حوزه های علمی و دینی. مسأله قابل ذکر اینکه عصر شیخ صدوق دوره ای بود که فقه شیعه هنوز از شکل مأثور خود خارج نشده بود، بدین معنی که در صدور احکام و فتاوا فقهای شیعه تنها از متن روایات و احادیث و آثار بهره می بردند، گرچه گرایشاتی نیز در خصوص استنباط و اجتهادات فقهی به چشم می خورد. از این رو مرحوم شیخ صدوق با پیروی از روش غالب این دوره، کتاب خود را به عنوان یک رساله عملیه نوشت. این مجموعه فقهی حدیثی با آنکه بیانگر فتاوای شیخ صدوق بود، لکن پس از درگذشت مؤلف آن منسوخ نشد. زیرا متن آن چیزی جز روایات اهل بیت علیه السلام نبود، ضمناً با آنکه کتاب در آغاز تنها سندی برای مراجعه مردم به شمار می رفت، ولی به تدریج مورد توجه علماء و دانشمندان واقع شد و همراه با کتابهای کافی و تهذیب و استبصار مدار و محور احکام شرعی قرار گرفت ۱۲.

بدون شک حجم قابل توجهی از مطالب کتب و اصول اولیه در این کتاب منعکس شده است که شیخ صدوق تنها به قسمتی از آنها اشاره کرده است. از میان کتب صدر اول وی به کتاب های حریز بن عبید الله سجستانی، عبدالله بن علی حلبی و ابن ابی عمیر ازدی دسترسی داشته و این عده بعضاً با یک واسطه از راویان امام صادق علیه السلام بوده اند، شیخ صدوق همچنین با تکیه بر تصانیف عده ای از بزرگان شیعه همانند علی بن مهزیار اهوازی ، حسین بن سعید اهوازی و... کتاب خود را نوشت و این عده علاوه بر آنکه عموماً حیات چند نفر از امامان را درک کردند،از وکلا و معتمدان آن بزرگواران به شمار می رفتند، ضمناً هر یک در عصر خود از فحول علمای شیعه و چهره های موثق و معتبر علمی بوده اند. اما سه مرجع عمده صدوق در تألیف « من لایحضره الفقیه» عبارت است از کتاب « الرحمه » سعد بن عبدالله اشعری ، «جامع» استادش ابن ولید وکتاب « شرایع» پدرش بوده است و می توان گفت این سه نفر از شخصیت های بزرگ شیعه در عصر خود بوده اند..۱۳

کتاب فوق به نقلی شامل ۹۰۴۴ حدیث است ۱۴ و از جمله شرح ها و حواشی معروف این کتاب می توان به «روضه المتقین» تألیف مولی محمد تقی مجلسی معروف به مجلسی اول، « معاهد التنبیه» تألیف شیخ محمد بن زین الدین شهید ثانی، »معراج التنبیه« تألیف شیخ یوسف بحرانی و «لوامع قدسیه» یا « لوامه صاحبقرانی» به فارسی، تألیف محمد تقی مجلسی اشاره کرد.

تهذیب و استبصار دو اثر گرانقدر شیخ طوسی

ابو جعفر محمد بن حسن طوسی یا همان شیح طوسی فقیه ، رجالی ، مفسر و محقق بزرگ شیعه است که وی را به « شیخ الطائفه» لقب داده اند.وی در سال ۳۸۵ هجری قمری در منطقه طوس خراسان به دنیا آمد و در همان شهر مقدمات علوم را فرا گرفت. وی در سال ۴۰۸ هجری برای تکمیل معلومات خود عازم بغداد شد و از این دوره بود که مراحل ترقی و پیشرفت را به سرعت طی کرد.

وی در سال ۴۶۰ هجری در سن هفتاد و پنج سالگی در نجف اشرف دعوت حق را لبیک گفت.۱۶

وی نزد شیخ مفید و سید مرتضی علم الهدی تلمذ نمود و بعد از سید مرتضی دوازده سال در بغداد مرجعیت عامه داشت. شیخ پایه گذار علوم اسلامی در مذهب تشیع است و هموست که حوزه علمی شیعه را به نجف انتقال داد و در واقع تأسیس نمود. شیخ ابتدا کتاب تهذیب را تألیف نمود و به دلیل اینکه در جمع آوری این کتاب ،با تعارض و تنافی ظواهر بعضی از اخبار و روایات مواجه شد، تصمیم گرفت کتاب مستقلی که جامع این دسته از اخبار و احادیث باشد تدوین کند و از همین رو کتاب «استبصار» را در این رابطه تألیف کرد.۱۷

تهذیب الاحکام

کتاب تهذیب یکی از چهار کتاب اصلی و جوامع قدیمی شیعه در رشته حدیث است که از زمان تألیف تا کنون مورد رجوع فقها ومحدثان بوده است. شیخ طوسی این کتاب را از اصول مورد اعتماد قدماء و منابعی که در بدو ورود به بغداد در اختیار بوده است تألیف نمود. قسمتی از این کتاب در دوره حیات شیخ مفید و به عنوان شرح رساله فقهی او یعنی «مقنعه» نگارش یافت. شیخ طوسی در آن زمان ۲۵ یا ۲۶ سال بیشتر نداشت و سپس بعد از وفات استاد خود آن راکامل کرد. کتاب تهذیب پس از نگارش به سرعت مورد توجه قرار گرفت و در حوزه های علمی مورد استنساخ قرار گرفت. این کتاب طبق شمارش مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی دارای ۱۳۵۹۰ روایت بوده که در قالب بیست و سه کتاب فقهی و ۳۹۳ باب تنظیم شده است. ضمناً به دلیل توجه زیاد علمای شیعه به این کتاب ، کتب زیادی بر مبنای تهذیب نوشته شده، به طوریکه گفته شده شانزده شرح و بیست حاشیه بر آن نوشته شده است.

اما درباره انگیرزه تألیف کتاب تهذیب ، شیخ طوسی در مقدمه کتاب خود ابتدا به واقعیت تضاد و تعارض موجود در روایات شیعه در آن دوران و در نتیجه طعن مخالفان نسبت به شیعیان اشاره می کند و پس از آن توصیه شیخی فاضل را چاره جوی این مشکل یادآور می شود و می نویسد: « دوست من به من گفت: در این شرایط اهتمام به تألیف کتابی که بتواند اخبار متناقض و احادیث اختلافی را به نحوی با یکدیگر جمع کند، از مهمترین خدمات دینی و از بالاترین وسائل تقرب به درگاه الهی است و این کار برای همه طبقات ، از نوآموزان گرفته تا پژوهشگران مفید می باشد. وی از من خواست که به شرح رسالة استادمان شیخ مفید موسوم به مقنعه روی آورم....۱۹

اینگونه که از مقدمه بر می آید شیخ طوسی نگارش تهذیب را در حیات استاد خود شیخ مفید آغاز نمود. او موفق شد تمام کتاب طهارت و قسمتی از کتاب صلاه را در حیات استاد خود بنویسد و بقیه آن را پس از وفات استاد مورد نگارش قرار دهد. او رساله مقنعه شیخ مفید رابه عنوان چارچوب کار خود انتخاب نمود تا اولاً از اعتبار استاد خود به عنوان مرجع شیعیان استفاده کند و ثانیاً بین دیدگاه های استادان خود در زمینه حدیث توافق به عمل آورد ۲۰

در جلد نخست کتاب تهذیب، روایات معمولاً با سند کامل درج شده و این روایات اکثراً به توسط استاد اول او یعنی شیخ مفید نقل گردیده است اما پس از وفات شیخ مفید، شیخ طوسی تصمیم گرفت مستقیماً به کتب پیشینیان مراجعه کرده و از این کتب روایات خود را استخراج کند. او بدین صورت واسطه بین خود و صاحبان کتاب را حذف نمود و سپس در پایان کتاب برای خارج نمودن روایات از عارضه ارسال به نگارش اسامی مشیخه ( اساتید روایت کننده) مبادرت ورزید.

ضمن آنکه مؤلفان این مصادر همگی از بزرگان صاحب نام تشیع و از استوانه های گرانقدر مذهب بوده اند وکتابهای شیخ آینه ای از آثار و مؤلفات آنان می باشد ۲۱

مسأله مهم قابل ذکر این است که کتاب های تهذیب و استبصار شیخ طوسی در شناخت شرایطی که امامان شیعه (علیهم السلام) در آن به سر می برده اند و نیز بررسی عنصر تقیه در مسیر حدیث شیعه ، منابع مهمی به شمار می روند.

کتاب تهذیب دارای شرح های متعددی است که در این میان می توان به «احیاء الاحادیث» محمد تقی مجلسی ، « ملاذ الاخیار» نوشته محمد باقر مجلسی، « غایه المرام» و «مقصود الانام» نوشته سید نعمت الله جزایری، شرح تهذیب تألیف شهید ثانی و شرح تهذیب از مولی محمد امین بن محمد شریف استر آبادی اخباری اشاره کرد. ۲۲

استبصار

گفته می شود شیخ طوسی ابتدا کتاب تهذیب را تألیف نمود و از آنجا که طی جمع آوری آن ، به تعارض و تنافی ظواهر برخی اخبار برخورد کرد، به فکر تألیف کتاب جداگانه ای که جامعه این دسته از احادیث باشد، افتاد وکتاب « استبصار» را تألیف نمود و با اصول علمی به جمع مضامین و توفیق اخبار، اهتمام نمود. کتاب استبصار دارای ۵۵۱۱ حدیث و در ۹۲۵ باب جمع آوری شده است. ۲۳

نام کامل این کتاب «الاستبصار فی اختلف من الاخبار» است و همانند تهذیب از زمان تألیف تا کنون همواره مورد توجه فقها قرار گرفته و به عنوان چهارمین کتاب از کتب اربعه مطرح می باشد.

این کتاب در سه جزء اصلی تنظیم شده که دو جزء آن در عبارات و جزء سوم مربوط به معاملات و بقیه ابواب فقه است. شیخ طوسی خود درباره انگیزه تألیف این کتاب می نویسد: پس از تألیف کتاب تهذیب، جمعی از دانشمندان که آن را مطالعه نموده و کتاب جامعی تشخیص دادند و مشاهده کردند کمتر حدیثی است مگر آنکه در آن ذکر شده و برای مبتدی و فقیه و متوسط هر کدام به نحوی قابل استفاده است و همه می توانند مطلوب خود را از آن برگیرند ، خواستار کتابی شدند که احادیث مختلف به طور اختصار، در آن به طور جداگانه جمع آوری شود و در ضمن به این نکته توجه دادند که برای این مقصود باید عنایت بیشتری مبذول داشت، زیرا نفعش بیشتر است. از سویی به این جهت که در گذشته هیچ یک از بزرگان علمای ما که درباره اخبار و فقه و حلال و حرام کتاب نوشته اند در این باره کتابی تألیف نکرده اند ، از من خواستند که چنین کتابی را تألیف کنم ۲۴

اما در مورد سیره شیخ طوسی در درج روایات این کتاب باید گفت او در استبصار نیز از نقطه نظر سند روایات روشی شبیه به تهذیب داشته است، به این معنی که در دوجزء اول و دوم کتاب، سند روایات را به صورت کامل درج نموده ولی در جزء سوم بیشتر روش اختصار سند و تنظیم مشیخه ( اساتید روایت کننده) را برگزیده است.

این کتاب از نسخ خطی عتیق و بی مانندی برخوردار است که تنها دو نسخه خطی معتبر آن در کتابخانه ملی ملک وجود دارد. همچنین باید گفت که بر اساس بررسی های به عمل آمده از قرن پنجم تا کنون شرح ها و تعلیقات بسیاری بر کتاب استبصار نوشته شده است که مرحوم شیخ آقا بزرگ به هجده مورد َآن در کتاب الذریعه اشاره کرده است، اما ظاهراً تعداد این شرح ها بیش از این مقدار بوده و طبق قولی رقم آنها به ۲۴ شرح و تعلیق می رسد که حاکی از اهمیت این کتاب و توجه دانشمندان شیعه به آن می باشد.۲۵

در میان این شرح ها می توان به شرح میرزا حسن بن عبد الرسول حسینی زنوزی، شرح شیخ عبدالرضا طفیلی نجفی، شرح شیخ عبد الطیف بن ابی جامع عاملی با عنوان « جامع الاخبار فی شرح الاستبصار» ،حاشیه میر محمد باقر داماد، حاشیه سید نعمت الله جزایری و نیز شرح وی بر استبصار با نام « کشف الاسرار» اشاره کرد.۲۶

پی نوشت:۱ تاریخ عمومی حدیث، دکتر مجید معارف، انتشارات کویر ص ۲۰۲ ۲۰۱
۲ همان، ص ۳۵۶
۳ همان، ص ۳۶۰
۴ علم الحدیث، کاظم مدیر شانه چی، دفتر انتشارات اسلامی ص ۹۷ ۹۶
۵ تاریخ عمومی حدیث، دکتر مجید معارف ص ۳۶۱
۶ همان، ص ۳۶۳ ۳۶۲
۷ همان ص ۳۶۸ ۳۵۸
۸ همان، ص ۴۲۲
۹ همان ص۳۷۱
۱۰ همان ۳۷۲ ۳۷۱
۱۱ همان ص ۳۷۷ ۳۷۶ به نقل از مقدمه من لایحضره الفقیه شیخ صدوق صفحات ۳ ۱
۱۲ همان، ص ۳۷۸ ۳۷۷
۱۳ همان ص ۳۷۸
۱۴ علم الحدیث کاظم مدیر شانه چی، دفتر انتشارات اسلامی ص ۹۸
۱۵ تاریخ عمومی حدیث ص ۴۲۴
۱۶ همان ص ۳۸۴ ۳۸۳
۱۷ علم الحدیث، ص ۹۹ ۹۸
۱۸ تاریخ عمومی حدیث ص۳۸۹
۱۹ همان ص۳۹۰ به نقل از تهذیب ج ۱ ص ۲ تا ۴
۲۰ همان ص ۳۹۱
۲۱ همان ص ۳۹۲ رجوع کنید به تهذیب ج ۱۰، قسمت مشیخه و کتاب پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه ص ۵۳۸
۲۲ رجوع کنید به همان ص ۴۲۵
۲۳ علم الحدیث ص ۹۹
۲۴ تاریخ عمومی حدیث ص ۳۹۴
۲۵ همان ص ۳۹۵ ۳۹۴
۲۶ همان ص ۴۲۵

[ شنبه 17 اردیبهشت‌ماه سال 1390 ] [ 06:25 ب.ظ ] [ ۱۱۰ ] [ نظرات (1) ]
.: Weblog Themes By WeblogSkin :.
آمار سایت
تعداد بازدید ها: 147578

بک لینک